Białoborze – dawniej nazwa wsi zapisywana była jako Byaloboze (XV w.), Białoboże, Białoborze i pochodzi od gatunku osiki, której spodnia strona liścia jest jasna – „biała”. W miejscu noszącym dziś nazwę Hektary, gdzie dawniej był folwark, stwierdzono ślady osadnictwa z późnego średniowiecza. Pierwsza wzmianka o tej wsi pochodzi z dokumentu, z roku 1421. Ze wzmianek historycznych wiadomo, że rządziła się według prawa polskiego, ale na mapie z 1846 roku zaznaczono tu grunt o nazwie Sołectwo Broniczyzna, co świadczy o lokacji na prawie niemieckim. W opisie Jana Długosza (1470-1480) wymienia się tu 80 łanów kmiecych. W 1579 roku odnotowano, że jest tu 18 kmieci gospodarujących tylko na 7 łanach i trzech tzw. ubogich. Z opisu, z 1789 roku wiadomo, że we wsi znajduje się rozległy folwark, nastawiony na produkcję ziarna zbóż, a uprawiali je chłopi pańszczyźniani. Folwark obejmował dwór z drewna, trzy stodoły, spichlerz, oborę. Nie było tu wtedy karczmy ani młyna. W latach 40- ych XIX wieku, z terenu folwarcznego wydzielono grunt i utworzono wieś zagrodniczą o nazwie Nowe Piekło, którą zmieniono potem na Nowa Wieś. W 1846 roku folwark stanowiły: dwór, stajnie, spichlerz, stodoła, owczarnia murowana z kamienia, mieszkanie karbowego plecione ze słomy i oblepione gliną, mieszkanie polowego z drewna, karczma z drewna. Taki wizerunek wsi niewiele zmienił się do okresu międzywojennego. W roku 1925 teren folwarku rozparcelowano, a zabudowania zniknęły. Dzisiaj wieś Białoborze położona jest wzdłuż tej samej drogi co przed wiekami.
Bosowice – wieś położona na płaskowyżu ciągnącym się wzdłuż rzeki Sanicy. Nazwa zapisywana była różnie: Boseno (1211r.), Boszonicze (XV w.), Boschowicze. Należała do parafii w Kargowie, do której należy obecnie. W 1211 roku była własnością klasztoru premonstrateńskiego w Busku. W 1255 roku Bolesław Wstydliwy oddał ją rycerzowi Falkowi synowi Dzierżka. W 1373 roku właścicielem wsi był Janusz z Bosowic, w 1388 roku Hinczka z Bossowic, potem w latach 1405-1443 Maciej de Bossocicze herbu Grzymała. Z opisu Jana Długosza, z roku 1470-1480 wynika, że jest wieś Boschowicze, w której stoi dwór obronny, rycerski, a dziedzicem jej jest Feliks Oleśnicki. W pierwszej połowie XV wieku część Bosowic należała do ojca Anny Tęczyńskiej, która wniosła ją w wianie do domu Jana Głowacza z Oleśnicy herbu Dębno, jednego z najbogatszych możnowładców w Małopolsce. Niedługo po śmierci Anny Tęczyńskiej, około roku 1477, właścicielem wsi został jej syn Feliks Oleśnicki, dziedzic Oleśnicy i Pińczowa. Ten w roku 1508 swoje dziedzictwo zostawił Andrzejowi Marchockiemu, dziedzicowi wsi Góra, Janowice, Januszowice, Raczyce. Gdy zmarł w 1539 roku, spadek po nim wziął jego brat Jan z Oleśnicy i Pińczowa. W latach 1574 – 1589 właścicielami wsi byli Zborowscy. W latach 1619 – 1670 właścicielami wsi były rody Hinków i Toporczyków. W roku 1783 właścicielem wsi Bosowice, Wólka Bosowska, Żerniki Dolne, folwark Toporów, osada młynarska Dąbrówka, Chałupki, Tuczępy, Sieczków był Ludwik Różycki. W 1840 roku wzniesiono tu dwór klasycystyczny należący do rodziny Bossowskich herbu Ślepowron. Hrabia Józef Bossowski był oddanym i czynnym patriotą, a za udział w powstaniu listopadowym ów dwór mu odebrano, a jego zesłano na Sybir, skąd uciekł i uniknął kary śmierci. Potem dwór był własnością Mayzlów, Genowefy Kamińskiej, Rózikowskich, Goczantów, Kalinków, Staszowskich, Mateckich. W okresie walk legionistów, na jedną noc zatrzymał się tu Marszałek Józef Piłsudski. Kolejnymi właścicielami wsi, a było ich wielu byli: Stanisław Różycki, rodzina Wielowiejskich, Kamińskich. W roku 1919 jako dziedziczka wsi podana jest Maria z Dąbskich żona Edwarda Kalinki. Podczas II wojny światowej siedzibę we dworze miało gestapo. Po II wojnie światowej w dworze bosowskim mieściła się szkoła powszechna, a gruntem zawiadywało Państwowe Gospodarstwo Rolne. W samym dworze umieszczono chlewnię i oborę. W tej chwili we dworze, mocno już zdewastowanym mieszkają Państwo Nowiccy, którzy mimo starszego wieku próbują go zagospodarować dla własnych potrzeb, ale też dla zwiedzających. Przez wieś przepływają dwie rzeki Sanica i Bród.
Czyżów – wieś położona na północnym brzegu doliny rzeki Wschodniej. Nazwa wsi zapisywana była jako Czizow (poł. XV w.), Hyrow (1663), a wywodzi się z nazwy rodowej osobowej Czyż. Według Paprockiego wieś założył Wydźga Półkozic, którego potomkowie pisali się potem jako Czyżowscy. Najwybitniejszym przedstawicielem tego rodu był Michał starosta sandomierski, kasztelan sandomierski, wojewoda sandomierski, wojewoda krakowski, kasztelan krakowski, namiestnik króla w Małopolsce i na Rusi, który podobnie jak jego bracia pisali się z Bogumiłowic, Broniszowa, Chmielowa. Natomiast już jego syn Jan pisał się z Czyżowa. Ów Jan miał syna Jana (chorowitego i bezdzietnego) i córkę Agnieszkę. Agnieszka została wydana za Jana Zaklikę Czyżowskiego herbu Topór z Czyżowa Szlacheckiego (leżącego niedaleko Wisły). Po śmierci brata w 1475 roku Agnieszka przejęła jego dobra, a wśród nich Czyżów koło Stopnicy. Jej syn Jakub za długi musiał oddać Czyżów, w roku 1484 braciom Janowi i Grzegorzowi Roza. W roku 1508 jako właściciel Czyżowa wykazany jest Jan Zaklika z Międzygórza Czyżowski herbu Topór. Jego wnuk Hieronim ożenił się z Zofią ze Zborowskich i drogą rodzinnych rozliczeń, Czyżów przeszedł we władanie Piotra Zborowskiego. Był to rok około 1579. W tym okresie we wsi było 15 kmieci osadzonych na 7 łanach, 3 zagrody i 3 biednych. Po Zborowskich wieś Czyżów i starostwo stopnickie, w roku 1586 otrzymał z rąk króla Zygmunta III Wazy, Stanisław Tarnowski kasztelan sandomierski. Po nim właścicielami wsi byli Lanckorońscy, a potem Karwiccy herbu Łabędź. W roku 1725 Jan Stanisław Karwicki sprzedał rodowy majątek składający się z trzech wsi: Czyżów, Dziesławice, Jastrzębiec. Majątek ten kupili Józef Władysław Gonzaga Myszkowski herbu Ślepowron ordynat pińczowski i jego żona Helena Konstancja Deodeta z książąt Czartoryskich herbu Pogoń Litewska. Małżeństwo było również dziedzicami Szańca, gdzie funkcjonował bliski ich sercu klasztor kamedułów, na który zapisali nabyte wsie. W tamtym czasie we wsi Czyżów funkcjonował okazały folwark, a w nim duży dwór i kaplica prowadzona przez kamedułów z Szańca. W latach 1818 – 1819 dokonano kasacji klasztoru kamedułów. Dobra poklasztorne przejął rząd Królestwa Polskiego. W skład tych dóbr wchodziły: wieś Czyżów, Dziesławice z tartakiem, Jastrzębiec i osady młynarskie Kasztelan, Miecznik, Wojewoda. W roku 1847 wieś stanowiła własność rządową, a zespół dworski obejmował dwór z drewna, stajnię, spichlerz, 3 stodoły, dwór folwarczny, chlew, wozownię ze stajnią, kuźnię i chałupę drewnianą oraz stajnię zajezdną. Na niewielkim wydzielonym obszarze, gdzie stał krzyż, w miejscu istnienia kaplicy Czyżowskiej z XVIII wieku, powstał w roku 1982 kościół parafialny pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
Dziesławice – wieś położona napołudniowym brzegu rzeki Wschodniej. Nazwa wsi zapisywana jako Zdzyeslawicze (1470 – 1579), Dzieslawice (1619), pochodzi od staropolskiego imienia założyciela osady Dzierżysława, Dersława. Z badań wynika, że jest to osada stara, datowana na okres od 2 połowy XI wieku, do przełomu XIII – XIV wieku. W opisie Jana Długosza z lat 1470 – 1480 odnotowano, że wieś była w posiadaniu rycerzy Sułka (Sulisława), Piotra i Mikołaja herbu Powała. Rodzina Powałów, skoligacona z Toporczykami i Grzymałami w średniowieczu odgrywała ważną rolę w okolicy Stopnicy. W XV wieku, w ich posiadaniu były wsie: Dziesławice, Czyżów, Mietel, Maćkowa Wola, Topola, Smogorzów. Kiedy na przełomie XV i XVI wieku znaczenie rodu przygasło, Dziesławice przeszły we władanie Piotra Zborowskiego starosty stopnickiego. W zapisie podatkowym z roku 1579 czytamy, że we wsi było 9 kolonistów osiadłych na 5 łanach, 2 zagrody i 3 biednych. Gdy zmarł Zborowski, jego majątek przejęli Karwiccy. W 1725 roku wieś była w posiadaniu klasztoru kamedułów w Szańcu, a po jego likwidacji w 1819 roku stanowiła dobro państwowe obejmujące: Czyżów, Dziesławice z tartakiem, Jastrzębiec i osady młynarskie: Kasztelan, Miecznik, Wojewoda. Dzisiaj na terenie wsi, na wzniesieniu zwanym Kozia Górka, jest kopiec, na którym kiedyś mógł być cmentarz. Znaleziono tu bowiem ostrogę i ceramikę pochodzącą z wieku XIII – XIV.
Falęcin Nowy – wieś powstała na terenie części gruntów wsi Falęcin i Białoborze. Obydwie wsie Falęcin Stary i Falęcin Nowy były kiedyś jednością, ale w trzeciej dekadzie XX wieku, po rozparcelowaniu folwarku Falęcin, powstała nowa osada czyli Falęcin Nowy. Obecnie Falęcin Stary znajduje się po zachodniej stronie Falęcina Nowego. Nazwa Falęcin z przymiotnikiem Nowy, po raz pierwszy pojawiła się na mapie z roku 1938, ale była to pomyłka. Naprawdę Falęcinem Nowym była wieś na przedłużeniu drogi do wsi Klępie Dolne, potem Białoborza i Nowego Falęcina.
Falęcin Stary – nazwa wsi Phalanczin (XVw.), Chwalęcin (1804) odnosi się do skróconej wersji imienia Chwalibóg czyli: Chwał, Chwalisz, Chwałek, Fal, Falisz. Słowo Falęta oznacza potomkowie Fała, co stanowi źródłosłów nazw Falęcin, Faliszew, Faliszowice, Fałków, Fałki. Niewykluczone jest, że powstanie nazwy ma związek z osobą Piotra Fałka zwanego Szyrzyk herbu Doliwa, dziedzica Fałkowa, biskupa krakowskiego (1347 – 1348), który był plebanem i prepozytorem stopnickim w 1326 roku, szczególnie wyróżnionym i obdarowanym przez króla Władysława Łokietka, a potem jego syna Kazimierza Wielkiego. Przed rokiem 1362 osada stanowiła własność królewską, którą król Kazimierz Wielki przeniósł z prawa polskiego na średzkie razem z miastem Stobnica i wsią Stara Stobnica. Od tego czasu wieś była rządzona przez sołtysa, dysponującego sołectwem z jednym lub dwoma łanami gruntu i prawem zbudowania młynu. W opisach Jana Długosza (1470 – 1480) czytamy, że dziesięcina snopowa z łanów kmiecych, płacona była w połowie biskupstwu krakowskiemu, a w połowie mansjonarii stopnickiej. Stan ten trwał do roku 1529, kiedy w Księdze Dochodów beneficjów biskupstwa krakowskiego wykazano, że dziesięcina z całej wsi Falęcin oddawana była biskupowi. W 1527 roku wieś kupił Marcin Zborowski. Po Zborowskich wieś przejął Stanisław Tarnowski dzierżawca starostwa stopnickiego. W roku 1619, w procesie sądowym wieś wygrał Ossoliński i od tego czasu stanowiła własność królewską, a złożona była z młyna ze stawem, 4 zagrodników, obszernego folwarku, obejmującego późniejsze wsie Nowe Folwarki, Falęcin Nowy, Falęcin Stary, Kąty Nowe. Był to dość duży obszar, położony po obu brzegach rzeki Stopniczanki, nastawiony na produkcję zboża, którą zajmowali się darmowo mieszkańcy Falęcina i okolicznych wsi. W centrum tego obszaru stał dwór folwarczny, piekarnia, spichlerz, szopy i stodoła, ogród warzywny. Na rzece zbudowano staw rybny, młyn o przełożeniu na jedno koło. Folwark został mocno zniszczony podczas potopu szwedzkiego, potem wydzierżawiano go za pańszczyznę. W roku 1804 we wsi było 13 domów, 4 mężczyzn, 4 konie. W połowie XIX wieku zespół folwarczny obejmował dwór folwarczny, stodołę ze spichlerzem, młyn wodny, wołownię, murowaną gorzelnię i suszarnię. W drugiej połowie XIX wieku folwark był własnością Aleksandra Lisieckiego.
Jastrzębiec – niegdyś własność min. Szydłowskich. W historii gminy odegrała dość ważną rolę. Istniał tu dwór obronny zbudowany przez Marcina Zborowskiego. Erazm Majewski pisał: „… wnoszę, iż musiała stać na zamczysku przed stu kilkudziesięciu laty, lub więcej, murowana budowla, która następnie została zburzona czy rozebrana tak doszczętnie, że ani fundamentów, jeśli były, ani nawet materiału budowlanego nie zostało. Drobne jedynie szczątki, w niewielkiej ilości zostawione na miejscu, świadczą o tym niewątpliwie”. Po śmierci Marcina Zborowskiego, jego syn Piotr dokonał rozbiórki dworu, a na tym miejscu założył staw. Według opisu E. Majewskiego z 1899 roku zabudowa wsi rozłożona była pomiędzy trzema stawami: „Kasztelanem”, „Wojewodą”, „Miecznikiem”. XIX wieczny dwór folwarczny zlokalizowany był we wschodniej części wsi, przy grobli, otoczony parkiem. Podczas II wojny światowej we wsi, a raczej pobliskich lasach, działały oddziały partyzanckie, co było przyczyną całkowitego jej zniszczenia. Do dziś na obrzeżach Jastrzębca, w lasach odnajduje się groby zarówno żołnierzy jak i cywilów. Po wojnie we wsi znajdował się budynek poczty, działał też Urząd Gminy, który mieścił się w prywatnym domu Państwa Kozłowskich. Do ówczesnej gminy należały wsie Jastrzębiec, Żerniki, Falęcin Stary. Po wojnie pobudowano tu również szkołę, która już nie istnieje.
Kąty Nowe – wieś powstała z części terenów kościelnych, dawnej wsi Folwarki i części wsi Kąty. Wieś jest samodzielnym organizmem od lat 90 – ych XX wieku.
Kąty Stare – nazwa wsi zapisywana była jako Kanthy Volya (1498r.). Nazwa Kąty odpowiada osadom zakładanym wśród lasów, celem zużytkowania ich przez wyrabianie potażu, szkła, smoły, klepek. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z dokumentu, z roku 1498, w którym Jan Olbracht zaświadczył, że Jan z Ostroroga zapisał swej żonie dzierżawę Stobnycza wraz z wsiami: Klapycze, Byaloborze, Sklanow, Kargow, Kargowska Volya, Kanthy Volya i Volycza. Po połowie XV wieku grunty należące do kmieci lokacyjnej wsi Stara Stobnica, przekształcono w wieś Kąty, a sołectwo tej wsi znajdujące się na terenie obecnego zespołu zamkowego w Stopnicy, przekształcone zostało w folwark królewski. Istnieje historyczny związek wsi Kąty z wsią Folwarki. W latach 1410 – 1421 doszło do skupienia sołectwa w Starej Stopnicy przez Pawła z Bogumiłowic kasztelana połanieckiego, dzierżawiącego klucz stopnicki do roku 1436. Po dokonanym skupieniu sołectw utworzono „folwark stopnicki”, do którego dołączono wieś Początek ( później Wolica), pozostała część wsi Stara Stopnica traktowana była jako Przedmieście stopnickie. Wtedy na terenie ówczesnego miasta, prepozyt miał do swojej dyspozycji specjalny grunt dla swojego folwarku. Pierwsza wzmianka o tym folwarku pochodzi z roku 1529, ze spisu uposażenia biskupstwa krakowskiego, w którym napisano, że pobierano dziesięcinę i czynsz z istniejącej już wsi Folwarki. Obie wsie pojawiają się we wzmiance o pożarze z roku 1508, w którym spłonęła Stara Stopnica. W roku 1579 wieś obejmowała ponad 4 i pół łana powierzchni. Do wsi należał teren nadrzeczny, aż do wsi Falęcin. Z opisu, z 1619 roku dowiadujemy się, że były tu 4 młyny, wydzierżawione osobom prywatnym, a przy nich 2 stawy, w których na zimę kapustę kiszono. Młynarstwo na tym terenie było dość bogato rozwinięte. Mianowicie był młyn zamkowy w mieście 4 młyny w Kątach, młyn w Folwarkach, Falęcinie i Jastrzębcu. Był we wsi też blech – miejsce bielenia płótna przez polewanie go wodą na słońcu, po uprzednim utkaniu. Blecharka była to kobieta, która pracowała we dworze i miała za zadanie, właśnie bielenie płótna. Blecharzem natomiast nazywano człowieka, który zajmował się bieleniem wosku żółtego na biały, z którego wyrabiano świece. W roku 1865, po powstaniu styczniowym, grunty kościelne, klasztorne i należące do dawnej wsi królewskiej Kąty połączono i wydzielono z nich dwa sołectwa: Kąty Stare i Kąty Nowe.
Klępie Dolne – nazwa wsi zapisywana była jako Klyampycze, Klempicze Dolne, Kłępie (XVIw.), Małe Klępie (1804). Wywodzi się od słowa „klępa” czyli łosza, w gwarze myśliwskiej oznaczające samicę łosia. Określenie „dolne” odnosi się do terenu, bo wieś leży na terenie nieco niższym względem Klępia Górnego. Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z dokumentu królewskiego, z roku 1421, w którego dowiadujemy się, że Pawłowi z Bogumiłowic nadaje się 500 grzywien, oraz dokumentu wydanego przez biskupa krakowskiego Wojciecha Jastrzębca, w którym czytamy o reorganizacji miejscowej prepozytury. Z opisów Jana Długosza (1470 – 1480) dowiadujemy się, że wieś należała do parafii Stopnica. W spisie podatkowym z roku 1579 czytamy, że było tu 14 kolonistów, każdy osiadły na łanie i niewielka własność należąca do Barbary Czelińskiej obejmująca pół łana i zagrodę. W latach 1660 – 1664 wieś Klępice Dolne zamieszkiwało 5 kmieci, ale już w roku 1804 było tu 24 domy, 20 mężczyzn i 2 konie. W roku 1846 we wsi była karczma i zabudowania dworskie, a właścicielem był Ludwik Bohlen. Karczma znajdowała się w miejscu nazwanym „Folwark Szlachecki Dolne Klępie”, w tej chwili „Dworek”, nazywano ją Piekło. W 1915 roku, w miejscu zwanym Dworek stał prawdopodobnie wiatrak, ale został rozparcelowany w XIX wieku.
Klępie Górne – nazwa wsi zapisywana była jako Gorne Klampycze (Xvw.), Kłępie (XVIw.), Klępie Wielkie (1804). Określenie Górne pochodzi od położenia wsi względem Klępia Dolnego. Wedlug D. Kopertowskiej pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z roku 1382. W opisie Jana Długosza (1470 – 1480) czytamy, że wieś była w posiadaniu rycerza Sroczkowskiego z rodu Kopaczowye. Rodzina ta używała herbu Topacz lub Kopacz, skrzydło, Ropacz, który wyobrażał w czerwonym polu złotą nogę orła, z której wyrasta czarne skrzydło. W klejnocie nad hełmem w koronie umieszczone są trzy pióra strusie. W 1579 roku wieś kupił Piotr Zborowski, było w niej wtedy 11 osadników osadzonych na 5 łanach i 3 biednych. Majątek Zborowskich w 1619 roku posiadł podskarbi wielki koronny – Hremolaus Ligęza z Bobrku herbu Półkozic marszałek Trybunału Głównego Koronnego, kasztelan zawichojski, podskarbi wielki koronny. W drugiej połowie XVII wieku, wieś była w posiadaniu Jana i Anny Nałęczów. W początkach XVIII wieku, w latach 1707 – 1748, jako właścicieli wsi wymienia się Michała Misiuna i jego potomków. Rodzinie tej przypisuje się wzniesienie dużego dworu we wsi, wraz z kaplicą obsługiwaną przez reformatów ze Stopnicy. Od roku 1751 wieś stała się własnością Eliasza Wodzickiego, dzierżawcy starostwa stopnickiego. Zespół dworski składał się z dworu z cegły, oficyny z drewna, wozowni z owczarnią, stajni dla koni fornalskich, spichlerza, dwóch stodół, szopy na siano, kuźni murowanej, domu dla czeladzi, dwóch chat kurnych. W roku 1865 właścicielem dworu był Józef Grudziński, a krótko przed nim Juliusz Gumowski. W latach 80 – ych XIX wieku wieś zamieszkiwało 44 osadników osiadłych na 232 morgach. W latach międzywojennych (1930) właścicielem dworu był Wacław Jezierski.
Kuchary – nazwa wsi zapisywana była jako Cuchari, Chvchari, Kuchari, Kuchary. Była to osada służebna, której mieszkańcy mieli za zadanie przygotowywanie potraw na dworze. W latach około 1314 właścicielami wsi byli Baliccy Zagórzańscy. Przez kolejne lata właścicielami wsi była rodzina Toporczyków. W kolejnych dziesięcioleciach wieś należała do rodu Hinków – do lat 70 – ych XVII wieku. Po tym okresie wieś zakupił Jerzy Ożarowski herbu Rawicz, a po nim jego syn Piotr (1741r.). Swoje losy związał z wojskiem. Niestety, w czasie insurekcji kościuszkowskiej, w 1794 roku, za zdradę, do której się przyznał, został powieszony na rynku warszawskim. Z mapy Galicji Zachodniej wynika, że osada szacowana była na 26 domów, 20 mężczyzn, 10 koni. W połowie XIX wieku znajdował się tu dom folwarczny należący do Władysława Wodzickiego i zespół folwarczny należący do Józefy Jawornickiej.
Konary – nazwa wsi zapisywana była jako Konary, co świadczy o ty, że mogła to być osada służebna koniarzy opiekujących się końmi dworskimi. Powstała jeszcze we wczesnym średniowieczu. Osada podlegała kościołowi w Szczaworyżu. Pierwsze pewne na jej temat wzmianki pochodzą z 1508 roku, kiedy to jej właścicielami byli najpierw Jan, a potem Krzysztof Postrumieńscy herbu Lis. Natomiast w roku 1579 właścicielem był Mikołaj Łukowski herbu Jelita. Wieś liczyła wtedy 9 kmieci osiadłych na 4 łanach, były tu 2 zagrody i 5 biednych. Na przełomie XVII i XVIII wieku wieś znajdowała się w rękach rodu Dembińskich herbu Rawicz. Następnymi właścicielami byli Strzyżowscy, Morsztynowie. W połowie XIX wieku wieś była własnością Aleksandry ze Steckich księżnej Radziwiłł, wdowy po naczelnym powstania listopadowego Michale Gedeonie Radziwille. Księżna dysponowała wtedy dworem murowanym, wołownią murowaną, stodołą. Wieś liczyła wówczas 18 domów, 9 mężczyzn i 4 konie. W 1930 roku wieś znów była w posiadaniu hrabiów Morsztynów.
Mietel – nazwa wsi zapisywana była jako Metel (XVw.), Mietel (XVIw.), Stary Mietel (do 2004 roku). Obecnie na jej terenie występują Mietel Stary, Mietel Wojczański, Mietel Pacanowski. Prawdopodobnie nazwa pochodzi od słowa metellus – co znaczy: żołnierz najemny. Taką tezę potwierdza zapis Jana Długosza (1470 – 1480), który pisze, że grunty wsi zostały rozdzielone między rycerzy z rodu Trzaska i Ogonów. Herb Trzaska, inaczej zwany też Biała, Lubiewa, Lubiewo, Trzesko – przedstawia w polu błękitnym złoty księżyc, pomiędzy dwoma ułamanymi mieczami na opak, w słup. Według legendy nadany został za okazaną odwagę i poświęcenie, przez Bolesława Chrobrego, rycerzowi o imieniu Trzaska, który podczas bitwy rzucił się do obrony osoby króla. Podczas walki miecz pękł przy rękojeści. Król ofiarował mu swój miecz, ale i ten pękł, w tym samym miejscu. Drugi z herbów nosił nazwę Ogony, Ogonowie, Powała i przedstawiał w polu czerwonym półtoczenica, a na jej barku srebrną rogaciznę w słup. W klejnocie umieszczone są dwie niewieście ręce, w niebieskich rękawach, z naszytymi po bokach złotymi dzwoneczkami, wzniesione w górę. Legenda herbowa głosi, że rycerz Piotr z Radzikowa, rzucił się w obronę panny porywanej przez Oga. Rycerz porywacza zabił, a wdzięczna panna, obiecała mu swą rękę i dała pół pierścienia. Gdy rycerz długo z wojaży wojennych nie wracał, panna znudzona czekaniem, wyszła za innego. Zjawił się wtedy rycerz Piotr i przypomniał o umowie. Na przełomie XV i XVI wieku we wsi pojawili się przedstawiciele rodu Ostojów piszący się z Mietla. Około roku 1579 doszło do podziału wsi Mietel na dwie osobne osady: Mietel – należący do Mietelskich i Kamodzienice. W pierwszym dwudziestoleciu XVII wieku, Dembińscy herbu Nieczuja skupili majątki w Kamodzienicach i Mietlu. W wyniku interesów rodzinnych, w roku 1629 i 1638 Krzysztof Dembiński stał się dziedzicem obu wsi. W roku 1751 obie wsie posiadł Eliasz Wodzicki. Po jego śmierci, w 1805 roku dziedzicem dóbr został Józef Wodzicki – syn. Po upadku Rzeczypospolitej Polskiej, resztki majątku Wodzickich, w latach 40 – ych XIX wieku posiadł Władysław hrabia Wodzicki, który sprzedał Mietel, aby w 1846 roku przejęli go Franciszek i Józefa Łuniewscy z Łuniewa herbu Łukosz. W latach 80 – ych XIX wieku dobra rodziny Łuniewskich obejmowały wieś Mietel z folwarkiem, Kamodzienice, Kwasów. Wieś Mietel miała 25 osadników, Kamodzienice 3 osadników, Kwasów 28 osadników. W Mietlu był wtedy dwór z drewna, oficyna z drewna, stodoła trzyskrzydłowa, obora, owczarnia, karczma zajezdna, folwark, kurnik, spichlerz, szopa, chlewiki. W roku 1946 dzierżawcą Mietla był Jan Kanty Wojaszkiewicz.
Mariampol- Borek –wieś Borek powstała po 1789 roku, było tam wtedy 6 domów i 4 mężczyzn. Osada Mariampol powstała na terenie wykarczowanego w pierwszej połowie XIX wieku lasu miejskiego bądź wójtowskiego. Miejsce to zwane było Swawner Góra, a obecnie Góra Borek. W roku 1847 założono tu folwark, który rozparcelowano w połowie XX wieku. Przez Mariampol w początku maja 1794 roku przechodził Tadeusz Kościuszko i obozował tu jeden z jego oddziałów w drodze do Połańca. Na pamiątkę insurekcji kościuszkowskiej i tego wydarzenia, w roku 1924 mieszkańcy Stopnicy, Mariampola i okolic, usypali kopiec ziemny.
Podlasek – W 1811 roku wieś razem z innymi dobrami należącymi do Ekonomii Stopnickiej, oddane zostały w dzierżawę Janowi Nepomucenowi Rupniewskiemu. Dobra obejmowały budynek mieszkalny, owczarnię, stodołę z chrustu. Nazwa w formie Podlasek pojawiła się pierwszy raz w 1847 roku.
Prusy – (w średniowieczu Prussi) jako osada jeniecka powstała w 1250 roku. Na przełomie XV i XVI wieku na terenie woj. Sandomierskiego w okolicach Buska żyła rodzina Kosteckich – drobna szlachta licznie rozrodzona. Obok nich żyli też członkowie rodu Prusów, których Długosz określił jako „plures nobiles colentes pro se agros” co znaczy liczni rycerze sami uprawiający swoją ziemię. Twierdził o nich, że są: de progenie sancti Stanislai (potomkowie św. Stanisława). W XV wieku własność Jana z Rytwian kasztelana krakowskiego, a w roku 1783 pisana jako Prussy, należała do Wodzickiego starosty krakowskiego. Nazwa wsi zapisywana była również jako Prussi, Pruszy, Laszek, Prusy Stare. W początkach XVII wieku wieś została sprzedana rodzinie Komornickich herbu Gryf piszącej się z Komornik. W 1663 jako właściciel wsi odnotowany został Michał Hieronim Jaksa Komornicki. Po śmierci żony, w roku 1677 przekazał majątek bratu Kazimierzowi, a sam wstąpił do klasztoru benedyktynów na Łysej Górze, gdzie w 1682 roku został opatem. Po śmierci Kazimierza dziedzicem wsi został jego syn Aleksander rotmistrz królewski. Po jego śmierci, wdowa wyszła za mąż za Stefana Rupniewskiego herbu Szreniawa – 1728 rok. Ostatnimi przedstawicielami rodziny Rupniewskich mieszkających w okolicy Stopnicy, byli Jan Nepomucen sędzia pokoju zm. w 1811 roku i Jadwiga z Rupniewskich Łuniewska zm. w 1856 roku. Kolejną rodziną osiadłą w Prusach byli Wodziccy z Granowa herbu Leliwa – pierwszy Piotr, potem Eliasz starosta stopnicki, który zmarł w 1805 roku, a po nim dobra jego odziedziczył syn Józef. W 1804 roku wieś Prusy liczyła 26 domów i 20 mężczyzn. Obecny układ wsi nie odbiega znacznie od historycznego.
Szklanów – nazwa wsi zapisywana była jako Sklyanow (XVw.), Sklianow (XVI w.), a pochodzi od nazwy osobowej szklanka. Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z dokumentu królewskiego, z roku 1362, w którym Kazimierz Wielki lokuje miasto Stopnica na prawie średzkim, a wsie Szklanów i Początek pozostawia na prawie polskim. W 1410 roku należy do klucza dóbr stopnickich. Z akt wizytacji kościelnej, z roku 1565, dowiadujemy się , że była tu kaplica ufundowana przez Kazimierza Wielkiego, którą sprofanował Zborowski i założył tu zbór kalwiński. Kaplicę konsekrowano w 1597 roku. Została zniszczona w okresie wojen szwedzkich. Następnie w roku 1677 odbudował ją pleban A. Węgrzynowicz i poświęcił św. Zofii. W 1783 roku biskup ordynariusz postanowił ją rozebrać ze względu na brak uposażenia. Dziś lokalizuje się miejsce po kaplicy, tam gdzie stoi figura przydrożna Chrystusa Frasobliwego z roku 1790. W roku 1804 we wsi było 10 domów i 6 mężczyzn. W roku 1811 folwark oddany został w dzierżawę Janowi Nepomucenowi Rupniewskiemu.
Suchowola – pierwotnie zwana Maczkowa Wola, dopiero w XVI wieku nazwana Wola Sucha. Nazwę tłumaczy prawie całkowity brak wody na jej terenie. W opisie Jana Długosza (1470 – 1480) wieś Maczkowa Wola należała do Jana Wojszyka z rodu Powała. Była to początkowo wieś prywatna leżąca w parafii stopnickiej (1529 rok). W 1579 roku wieś należała prawdopodobnie do Marcina albo Piotra Zborowskiego. Liczyła wtedy 8 kmieci, 2 zagrody. Z opisu z 1619 roku dowiadujemy się, że kmiecie byli oczynszowani i opłacali się gotowym pieniądzem, a dwóch z trzech zagrodników zobowiązanych było pilnować młodego lasu. Przy gościńcu soleckim stał zespół folwarczny i niewielki staw. Folwarkiem zarządzał urzędnik z żoną. Wieś uległa zniszczeniu podczas potopu szwedzkiego. Kolejny opis wsi pochodzi z roku 1789, z którego wynika, że nie ma tu kmieci osiadłych, jest tylko stary folwark i karczma nowo wybudowana. Natomiast w roku 1804 było tu 24 domy i 20 mężczyzn. W 1811 roku folwark został oddany w dzierżawę Janowi Nepomucenowi Rupniewskiemu i obejmował mieszkanie dla dyspozytora, stajnię, spichlerz, stodołę, szopę, karczmę na trasie od Nowego Miasta do Stopnicy. W roku 1846 była tu jeszcze owczarnia, mieszkanie polowego. W roku 1938 widać na mapie, w miejscu folwarku, dwie gajówki: Borek i Kolonia Suchowola.
Stopnica – osadnictwo na obszarze dzisiejszej gminy Stopnica najprawdopodobniej sięga okresu pierwszych Słowian, co potwierdzają badania archeologiczne z końca XIX wieku. Odkryto i udokumentowano wówczas istnienie w okolicy m. in. Szklanowa, Falęcina i Szczeglina wczesnosłowiańskich osad. W Szklanowie do dziś znajdują się ślady po istniejącym już w X wieku obiekcie sakralnym, rozebranym w latach 1746 – 1758. Pozostałością po nim jest figura sakralna z 1677 roku. Wiadomo, że Stopnica była już osadą, a istnieją przypuszczenia, że znajdował się tu dość potężny wczesnośredniowieczny słowiański gród o charakterze rzemieślniczo – rolniczym zaopatrującym rycerstwo i duchowieństwo. Świadczy o tym fakt, iż parafia stopnicka liczy ponad 900 lat. Stopnica rozwijała się dynamicznie w latach początku chrześcijaństwa, czego dowodem może być upadek grodziska w okolicy Szczaworyża na korzyść osady na d Stopniczanką. O pochodzeniu nazwy miasta krążą legendy. Według jednej z nich, w nieprzebytych lasach otaczających Stopnicę, chronili się zbójcy, niszcząc i rabując miasto i okoliczne wsie. Mieszkańcy miasta postanowili położyć temu kres. Urządzili obławę. Po śladach stóp pozostawionych na śniegu, doszli do kryjówek zbójeckich. I właśnie od tych stóp miasto otrzymało nazwę Stopnica. Ale to tylko legenda, ponieważ pierwotna nazwa miasta brzmiała Stobnica. Używano jej di XVII wieku. Nazwa Stobnica pochodzi od rdzenia stob – znanego z nazw wodnych oraz nazw miejscowości położonych nad wodą i na mokradłach. Pierwsze zachowane wzmianki o Stopnicy pochodzą z roku 1081, a dotyczą herbu, którym jest w błękitnym polu gotyckiej tarczy złoty klucz, ustawiony w pionie. Kolejna zachowana informacja zawarta została w „Rocznikach” Jana Długosza pod datą 1103 r. gdzie mowa jest o osadzie i kościele parafialnym. W tym to właśnie roku kanonik i proboszcz stopnicki Baldwin, został powołany na biskupstwo w Krakowie. Wydarzenie to potwierdza, że Stopnica w tym czasie była miejscowością nie pośrednią, lecz grodem, który utrzymywał bliski kontakt z Krakowem i dworem królewskim. W 1144 roku biskupem krakowskim został Mateusz Cholewa – scholastyk stopnicki. W okresie rządów Bolesława wstydliwego w 1226 roku Stopnica stała się włością książęcą. Za panowania Władysława Łokietka w 1326 roku wzniesiono tu kaplicę św. Anny, z której prowadziło wejście do lochów znajdujących się pod Stopnicą. Stopnica była grodem „przetargowym” Władysława Jagiełły. Ten to właśnie król, chcąc sobie zjednać brata Świdrygiełłę daruje mu Stopnicę i inne zamki w Polsce. Brat daru nie przyjął. W 1438 roku Jagiełło uwalnia Stopnicę od wszelkich powód z wyjątkiem „szczególnych potrzeb Rzeczypospolitej”. Ten przywilej potwierdzili: Jan Olbracht, Aleksander I, Henryk Walezy, Stefan Batory, Jan Kazimierz, August III Sas. W ten sposób Stopnica mogła się podźwignąć w okresach upadków. Stopnica była miastem, do którego wielki sentyment czuł Kazimierz Wielki. W 1362 roku król nadał jej przywilej, na mocy, którego uwolnił ją od wszelkich danin, podatków i ciężarów na okres 16 lat i przeniósł miasto z prawa polskiego na średzkie. Na jego polecenie w Stopnicy powstaje szpital oraz zamek z kamienia, który pełnił między innymi dla dworu królewskiego i samego króla funkcję stacji przy drodze z Krakowa do Sandomierza. Kolejnym obiektem będącym świadkiem historii Stopnicy, to gotycki kościół pw. św. Piotra i Pawła, ufundowany przez Kazimierza Wielkiego w 1362 roku. Kościół jest jedną ze świątyń ekspiacyjnych, która powstała z funduszy osobistych króla, jako pokuta za zamordowanie ks. Marcina Baryczki, wikariusza katedry wawelskiej, który upomniał władcę za niemoralne postępowanie. Świątynia została niemal całkowicie zniszczona podczas II wojny światowej. Zrekonstruowano ja w latach powojennych. W 1470 roku urodził się Jan ze Stobnicy, profesor akademii Krakowskiej. Autor dzieła „Wstęp do Kosmografii Ptolemeusza”, zbioru wiedzy o świecie zawierającego pierwsze w Polsce dokładniejsze informacje o Ameryce, a także pierwszą mapę z nazwą Ameryka. Po Soborze Trydenckim także w Stopnicy rozpoczyna się okres kontrreformacji. Starosta Stopnicki Krzysztof Ossoliński, dla nawracania Arian ufundował w Stopnicy klasztor Reformatów. Obecnie użytkowany przez Zgromadzenie Księży Sercanów. W 1655 roku Szwedzi spalili i zniszczyli miast, kościół i zamek. W dwa lata później Stopnicę splądrowały wojska Rakoczego. W 1701 roku umiera Jan Chryzostom Pasek i zostaje prawdopodobnie pochowany na terenie klasztoru Ojców Reformatów, spoczywając obok miejsca pochówku swojej matki. W 1783 roku zbudowany został w Stopnicy pierwszy wodociąg, a w 1786 roku powstaje jeden z pierwszych w Polsce cmentarz umiejscowiony z daleka od kościoła. W 1809 roku Stopnica została włączona do Księstwa Warszawskiego. W tym roku siedzibę powiatu przeniesiono z Wiślicy do Stopnicy.
W ramach represji za udział w Powstaniu styczniowym, ukazem cara Aleksandra II, z dniem 1 czerwca 1869 roku, Stopnica utraciła prawa miejskie i została zamieniona na osadę będącą siedzibą władz powiatowych. W 1880 roku w skład powiatu stopnickiego wchodziły 23 gminy: Busko, Chmielnik, Gnojno, Grabki, Grotniki, Korczyn, Kurozwęki, Łubnice, Maleszowa, Oględów, Pacanów, Pawłów, Pęczelice, Potok, Radzanów, Stopnica, Szaniec, Szydłów, Szczytniki, Tuczępy, Wójcza, Zborów.
W 1914 roku w Stopnicy stacjonował brygadier Józef Piłsudski późniejszy Marszałek Polski. Fakt ten opisał w swoich wspomnieniach pt. „Moje pierwsze boje”. Przełomowym wydarzeniem dla Stopnicy była I wojna światowa. W 1915 roku władze austriackie okupujące tereny powiatu stopnickiego, przeniosły siedzibę władz powiatowych do Buska. To spowodowało spadek znaczenia Stopnicy. W 1918 roku w Stopnicy rozwinęło swoją działalność Koło Polskiej Macierzy Szkolnej. Członkowie Koła podjęli śmiałą jak na owe czasy decyzję utworzenia tu szkoły średniej. W okresie międzywojennym Stopnica i powiat stopnicki były jednym z większych ośrodków ruchu ludowego. Zarówno Stronnictwo Ludowe jak i Powiatowy związek Młodzieży Wiejskiej „Wici” należały do największych organizacji powiatowych w województwie kieleckim. W 1933 roku na obchody Święta Ludowego, przybywa tu Wincenty Witos, a w wiecu bierze udział 20 tyś. Osób. W tym też okresie usypano przy drodze do wsi Mariampol kopiec Tadeusza Kościuszki, którego historia sięga wiele lat wcześniej, kiedy przez Stopnice przechodził sam wódz Tadeusz Kościuszko. W samej Stopnicy zbudowano pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego. Wtedy też przeniesiono stopnickie gimnazjum do Buska. We wrześniu 1939 roku, w rejonie Stopnicy, toczyły się silne walki Krakowskiej Brygady kawalerii oraz 22 Dywizji Piechoty z niemieckimi oddziałami 5 Dywizji Pancernej. W następnym dniu po wkroczeniu Niemców do miasta, została podpalona południowa pierzeja Rynku. Ludność Stopnicy podobnie jak wszystkich ziem okupowanej Polski, zaczęła na własnej skórze doświadczać terroru hitlerowskiego okupanta. Prawdziwa tragedia dotknęła jednak ludność żydowską. Eksterminacje ich rozpoczęli Niemcy 5 listopada 1942 roku. Otoczyli Stopnicę i ze wszystkich domów spędzili ludność żydowską do Rynku, skąd popędzili ich do stacji kolejowej w Szczucinie, a później do Treblinki. W 1944 roku w rejonie Stopnicy toczyły się zacięte walki o przyczółek baranowsko – sandomierski. Niemcy próbując zlikwidować przyczółek, zbombardowali Stopnicę, a następnie uderzyli sześcioma dywizjami pancernymi na oddziały 5 armii gen. Żdanowa. W dniu 7 listopada 1944 roku wysadzili zaminowany klasztor ojców Reformatów. Kolejna ofensywa armii radzieckiej dokonała reszty zniszczenia. Miejscowość została doszczętnie zrujnowana.
W Stopnicy nie ocalał ani jeden dom. 13 stycznia 1945 roku wojska radzieckie wyzwoliły Stopnice. Po II wojnie światowej, przywrócono na pewien okres powiat stopnicki, jednak został on ostatecznie zlikwidowany 12 marca 1948 roku rozporządzeniem rady Ministrów z dnia 23 lutego 1948 roku. Na jego miejsce utworzono powiat buski. W latach powojennych Stopnicę odbudowano. 24 kwietnia 1985 roku za wybitne zasługi bojowe mieszkańców w walkach z niemieckim najeźdźcą, nadano Stopnicy Order Krzyża Grunwaldu III klasy. W dniu 29 lipca 2014 roku rada Ministrów wydala rozporządzenie na mocy , którego historyczne Królewskie Miasto Stopnica, od 1 stycznia 2015 roku wróciło do grona miast polskich. Stopnica odzyskała prawa miejskie po 145 latach.
Opracowała Aleksandra Salomon autor książki pt. „Rys historyczny dziejów Stopnicy”
Smogorzów – nazwa wsi zapisywana była jako Smogorzow i jest pochodzenia dzierżawczego. W latach 1470 – 1480 należał do Smogorzewskich herbu Powała – Piotra i bratanków Mikołaja ze Smogorzowa. Po Smogorzewskich wieś dziedziczyli Gołuchowscy herbu Leliwa: Jan, Andrzej i znów Jan, a potem Abraham z żoną Anną ze Zebrzydowskich. Po jego śmierci w 1647 roku, wdowa wyszła za Krzysztofa Baldwina Ossolińskiego herbu Topór starostę stopnickiego. W 1663 roku Smogorzów był własnością Wojciecha Gołuchowskiego syna Abrahama. Wojciech zmarł jako bezdzietny, a wdowa po nim wyszła za mąż za Tomasza Olszanowskiego. Wtedy właścicielem wsi stał się Marcin Michał Dębski ożeniony po raz pierwszy z Zofią z Mojkowic Krupczanką – mieli oni dwóch synów, obaj zostali duchownymi. Krzysztofa – kanonika sandomierskiego i Stanisława – plebana stopnickiego, kanonika krakowskiego zmarłego w 1713 roku. Michał owdowiawszy ożenił się drugi raz z Zofią z Oleksowa Gniewoszową herbu Kościesza. Pewna część Smogorzowa powiązana była z rodziną Łąckich herbu Jelita, z którą powiązany był Jan Chryzostom Pasek z Gosławic herbu Doliwa. Jan Chryzostom ożenił się w 1667 roku z Anną córką Romiszewskiego, wdową po Mikołaju Łąckim. Anna miała zapisane przez męża dożywocie na Smogorzowie. Jan Chryzostom zamieszkał w Smogorzowie w 1670 roku. Po śmierci żony Anny, Smogorzów przeszedł w posiadanie jej syna Krzysztofa, który wytoczył proces przeciwko ojczymowi Paskowi, trwający aż do roku 1685. Na mocy wyroku, ojczym oddał pasierbowi majątek. Pasek zmarł w 1701 roku i pochowano go w klasztorze w Kątach Starych. W wyniku koligacji rodzinnych, w roku około 1692, właścicielem Smogorzowa stał się Michał Dembiński, który zmarł bezdzietnie w 1737 roku. Wdowa po nim wyszła za mąż, za Teodora Strzyżowskiego. W drugiej połowie XVIII wieku jako właściciele Smogorzowa występuje rodzina Morsztynów. W roku 1849 jako właścicielka Smogorzowa występuje Aleksandra księżna Radziwiłł. Majątek wtedy składał się z zespołu dworskiego, z budynkami i karczmą, folwarku, dwóch stodół, spichlerza, owczarni, stajni, chlewu. W latach 60 – ych XIX wieku wieś sprzedano Józefowi Kwirynowi Dobrzańskiemu herbu Leliwa, który przebudował dwór (stan obecny, albo bardzo zbliżony). W 1930 roku majątek i dwór posiadł Henryk Kietrzański. Dwór otacza zachowany w znacznej części do dziś, dwuhektarowy park, a w nim pomnikowe stare lipy.
Szczeglin – nazwa w XV wieku zapisywana była jako Sczeglin, prawdopodobnie wywodzi się od słowiańskiego słowa szczygieł. Z dokumentu wydanego przez Elżbietę Łokietkównę w 1374 roku, dowiadujemy się, że część wsi przeniesiono do uposażenia parafii w Pacanowie. W opisie Jana Długosza (1470 – 1480) we wsi było 8 łanów kmiecych, 4 należące do Piotra i Floriana z Pacanowa herbu Jelita i 4 do plebana pacanowskiego. Były też 2 folwarki – jeden rycerski, a drugi plebański. Było tu też jezioro, z którego korzystali oba dziedzice, a pleban miał jeszcze przywilej łowienia w nim ryb. W 1579 roku wieś należała do parafii Zborówek i podzielona była dalej na dwie części dzierżawcze. Część plebana obejmowała 2 kmieci, 1 biednego. Natomiast w części szlacheckiej wymienia się jako właściciela Stanisława Karwickiego herbu Łabędź, było tu 5 osadników. Po Karwickich wieś przejęli Różyccy, u których było już 14 domów, 6 mężczyzn i 2 konie. W XIX wieku część szlachecka należała do dóbr Żabiec, był tu dwór należący do Aleksandry Lipskiej i Heleny Różyckiej. Dwór składał się z domu, stajni z wozownią, owczarni, spichlerza, 3 stodół, chałupy z drewna, chałupy szynkowej. W roku 1873 folwark szczegliński został oddzielony od dóbr Żabiec. Dziś układ wsi jest zmieniony, a folwark się nie zachował.
Szczytniki – wieś położona na trasie Busko – Zdrój – Stopnica. Jej zabudowa zgrupowana jest przy jednej ulicy wiejskiej z Zaborza, w części południowej, krzyżującej się z drogą z Janiny do Stopnicy. Nazwa wsi zapisywana była jako Scithniky, która nawiązywała do słowa Szczytniki, a oznaczała w średniowieczu osadę służebników, wytwarzających tarcze obronne. Jest to stare gniazdo rodu Janinów, którzy mieli swoją rezydencje gdzieś w okolicy. Herb Janina, jakiego używał ród rycerski Janinów, prezentuje na polu herbowym tarczę określaną słowem szczyt. Adam Szelągowski przywołuje tu ciekawa zapiskę: „ …de clenodio Sczitwijsczice ac de proclamacione Janina…” według której, ród ten i herb jego powinien brzmieć „Szczytowczyc”, a jego zawołaniem było: Janina.
Jan Długosz tak pisze o wsi, w kronikach z roku 1470 – 1480: „ wieś o nazwie Scithniky, dziedzictwo Mruka nieznanego herbu, położona w parafii Janina, posiada łany kmiecie, z których dziesięcina snopowa i konopna jest oddawana do kościoła w Daleszycach, zaś z ról folwarku rycerskiego kościołowi w Janinie”.
W roku 1508 jako właściciel części wsi wymieniany jest Zbigniew Borczyński, a drugiej części Stanisław Stawicki. W latach 1578 – 1589 właścicielem wsi był Jan Kołaczkowski. W roku 1579 wieś liczyła 6 kolonistów osadzonych na 3 łanach, 2 zagrody, 1 chałupnika, 4 komorników i 4 biednych.
W latach 1695 – 1728 wieś należała do majątku Antoniego Dembińskiego herbu Rawicz, który po jego śmierci odziedziczyła wdowa wraz z synem Wincentym, wtedy do majątku należały wsie: Grabula, Janina, Kołaczkowice, karczma Bugaj z gruntami, Szczytniki, Zaborze.
W początkach XIX w. Szczytniki były wsią nieźle zagospodarowaną. Na mapie Galicji Zachodniej oszacowano tu 24 domy, 20 mężczyzn, 10 koni. Posiadał ją wtedy Marcin Badeni herbu Bończa, mąż stanu z okresu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, senator, wojewoda, fundator kościoła w Janinie. Wtedy we wsi istniały takie oto zabudowania dworskie: dwór i zabudowania gospodarcze: folwark z drewna, obora z drewna, stodoła z drewna w podkowę, karczma z drewna, druga stodoła z drewna i chrustu. W roku 1824 wieś dziedziczył Sebastian hrabia Badeni uczestnik wojny polsko – rosyjskiej w 1831 roku. W roku 1872 folwark Szczytniki został oddzielony od dóbr Kołaczkowice i miał wtedy 569 mórg rozległych, z czego grunta orne zajmowały 259 mórg, łąki 41, pastwiska20, las 246, a nieużytki i place 10. Budynków murowanych było 9, osadników 25. W roku 1883 wieś liczyła już 36 osadników.
Strzałków – wieś w przeszłości była niewielką osadą. Na jej terenie występują nazwy: Koci Zamek, Strzałków, Strzałków Kolonia, Wesoła i Zasadzie. Przez jakiś czas losy wsi związane były z wsią Ruczynów, wtedy tworzyły dobra rycerskie położone w parafii Janina. Nazwa osady wywodzi się od imienia Strzała, Strzałka. W herbarzu Polskim czytamy o Strzałce herbu Ostoja. W opisie Jana Długosza (1478- 1480) wieś posiadał Jan Zabierzowski herbu Ostoja, dziedzic Ruczynowa. W roku 1508 jako dziedzic wsi występuje Stanisław Strzałkowski. W roku 1579 posiadał ją Stanisław Ligięza wespół z Janem Kołaczkowskim. W 1789 roku właścicielem Strzałkowa był Piotr Alkanty Ożarowski. W roku 1804 wieś oszacowana była na 28 domów, 12 mężczyzn i 3 konie. W połowie XIX wieku wieś należała do Józefa Lipińskiego herbu Gozdawa, we wsi był wtedy dwór z zabudowaniami, kurnik, oficyna, kuźnia, owczarnia, stodoła, szopa na drewno, spichlerz, mieszkanie karbowego, mieszkanie pachciarza (osoba dzierżawiąca od kogoś gospodę, trzodę), karczma. W 1930 roku właścicielem wsi był Wacław Tarło. W 1791 roku urodził się w Strzałkowie Henryk Dembiński generał napoleoński i wódz powstania listopadowego.
Skrobaczów – wieś nieodłącznie związana ze wsią Prusy. Nazwa wsi zapisywana była jako Skrobaczów i wywodzi się od nazwy odosobowej Skrobek. W latach 1470 – 1480 należała do Jana z Rytwian wojewody krakowskiego i Jana Kulki nieznanego pochodzenia. W pierwszej połowie XVI wieku kupił ją Piotr Zborowski od Krzysztofa Sędziwoja. W 1579 roku było tu 15 kmieci i 2 biednych. Po Piotrze Zborowskim odziedziczył ją Andrzej Zborowski, a po jego śmierci Stanisław Tarnowski. Kolejni właściciele to ci sami, którzy władali wsią Prusy. W połowie XIX wieku stał tu dwór z zabudowaniami gospodarczymi, cegielnia, gorzelnia, karczma zajezdna i młyn. W latach 30 – ych XX wieku właścicielami wsi byli Bogdan i Zofia Winniccy. Po II wojnie światowej zabudowania dworskie zostały rozparcelowane i zniszczone. We wsi znajduje się kapliczka na mogile powstańców z roku 1863. Byli to powstańcy, którzy zginęli w potyczce z Kozakami. Według ustnych podań mieszkańców, była tu też karczma, którą po potyczce spalili Moskale. W Muzeum Narodowym w Kielcach znajdują się skarby ziemi skrobaczowskiej czyli zbiór monet – denarów i najbardziej różnorodny zbiór z okresu wpływów rzymskich, pochodzący z okresu między 106, a 196 r. n.e. Według Erazma Majewskiego pod lasem znajdowały się znaczne obszary torfu, małej grubości, teraz już wyeksploatowane dla opału. Jeśli chodzi o pochodzenie nazwy wsi, to można się domyślać, że być może pochodzi od narzędzi – skrobacze (prymitywne narzędzia z epoki kamienia, wykonane z drobnego odłupku krzemienia przez odpowiedni retusz krawędzi). Mogły one służyć do skrobania skór, drapania, cięcia ich.
Topola – nazwa wsi zapisywana była jako Topola (XV w.)i należała do rodu Powałów – Ogończyków. Z opisu Jana Długosza (1470 – 1480) wiemy, że była własnością Jana Topolskiego Powały. W początkach XVI wieku osada była własnością Głuchowskiego, dziedzica wsi Głuchów i Maciejowice. W roku 1579 Topola miała dwóch właścicieli Piotra Zborowskiego , który miał 4 łany, a na nich 8 kmieci i 2 biednych oraz Wolskiego szlachcica zagrodowego. Po śmierci Piotra dobra otrzymał Jan Zborowski, który zmarł w 1586 roku. Po jego śmierci, król Zygmunt III Waza oddał ziemie Zborowskich Stanisławowi Tarnowskiemu. Po roku 1588 Smogorzów i Topola zostały połączone w jedno gospodarstwo i dobra te zakupił Jan Gołuchowski stolnik królewski. Losy wsi ściśle połączone były z losami Smogorzowa i jego właścicieli. W połowie XIX wieku we wsi stał dworski dom, czworaki i zabudowania gospodarcze, otoczone dwuhektarowym parkiem. Do roku 1939 właścicielką dworu w Topoli była Stanisława z Żekowskich Targowska, od której przejęły go władze niemieckie, a potem władze PRL, które umieściły tu szkołę. Dwór został rozebrany w latach 60 – ych XX wieku. W Spisie Ziemian z roku 1930 roku właścicielem wsi był Jan Targowski herbu Rogala (1874 – 1957), żonaty ze Stanisławą z Żekowskich, z którą rozwiódł się przed
wojną. Obecnie w parku dworskim znajdują się już tylko pozostałości fundamentów dworu.
Nowa Wieś – powstała w XIX wieku. Nazwa zapisywana była jako Nowe Piekło, Piekło, obecnie Nowa Wieś. Pierwotna nazwa wywodziła się od nazwy karczmy, stojącej w Klępiu Dolnym. Na mapie dóbr Ekonomii Stopnickiej z roku 1847, zapisano, że grunt na którym powstała wieś nosił nazwę Pod Brzezinami, a obok niego znajdował się drugi grunt o nazwie Wójtostwo Stopnickie. Po utracie praw miejskich Stopnicy w 1869 roku, grunty Wójtostwa Stopnickiego przyłączono do wsi. Obecnie zabudowa Nowej Wsi łączy się z zabudową Klępia Górnego.
Zaborze – nazwa oznacza gromadę ludzką na podstawie położenia osady, czyli za borem, za lasem. Według D. Kaliny osada powstała prawdopodobnie w końcu XVI wieku. Na wieś Zaborze składają się: dawna osada karczemna Wymysłów położona na drodze do Kargowa, osada Nowa leżąca między Zaborzem, a Wymysłowem i Jakubów (Jakubiec) czyli osada młynarska. W 1690 roku wieś była własnością Antoniego Dembińskiego, towarzysza chorągwi Jakuba Sobieskiego, właściciela części Janiny, Kołaczkowic, Szczytnik.
W 1783 roku wieś należała do wojewodziny wołyńskiej Anny z Sapiechów Sanguszkowej. Miejscowość znajduje się na odnowionym szlaku Małopolskiej drogi św. Jakuba z Sandomierza do Tyńca, która jest odzwierciedleniem średniowiecznej drogi do Santiago de Compostella. Z opowiadań najstarszych mieszkańców wsi, dowiadujemy się, że przez las łączący Jastrzębiec z Zaborzem prowadził trakt królewski do Kargowa ze Stopnicy. Wieś należy do parafii Janina. Na początku XIX wieku wieś posiadał Marcin Badeni herbu Bończa, a po jego śmierci w 1824, spadek otrzymał jego syn Sebastian hrabia Badeni, który posiadał tam wówczas karczmę z drewna, młyn wodny z drewna, kuźnię. W roku 1883 wieś liczyła 117 osadników na 155 morgach.
Żerniki Dolne – osada służebna powstała przed 1250 rokiem. Nazwa pochodzi od zajęcia mieszkańców – żyrdników, którzy zajmowali się transportem lub rozbijaniem namiotów książęcych. Według J. Banasika i R. Góry osada należała do Jana Rytwiańskiego herbu Jastrzębiec. Istniał tu folwark rycerski. W 1579 roku była w rękach Różyckich z Kargowa. W 1885 roku należała do gminy Tuczępy i parafii Kargów. Obecnie należy do gminy Stopnica i nadal pozostaje w parafii Kargów.
Według E. Majewskiego „… grunta tej wsi leżą pomiędzy dwoma odnogami Sanicy oraz w klinie utworzonym przez północną odnogę tej rzeki, a rzeczką Schodnią, która płynąc od północno – zachodu, łączy się po za Tuczępską Wólką za młynem z Sanicą.
W latach 1894 i 1896 odkryto tu ślady kultury przedhistorycznej. Były tu: osada, cmentarzysko, pracownia narzędzi krzemiennych. Znajdowała się też piaszczysta wydma zwana „Łysą Górą”, gdzie rozsiane były wióry i drobne narzędzia krzemienne, pospołu z kawałkami naczyń glinianych, grubej roboty, bez ornamentów.” Około roku 1505 wieś otrzymała w wianie Elżbieta córka Jana Rytwiańskiego, wydana w 1510 roku za Jana Feliksa Oleśnickiego herbu Dębno, dziedzica pobliskiej wsi Bosowice i dóbr Oleśnica. Po śmierci Jana Oleśnickiego (1512 rok) wieś została sprzedana Piotrowi Zborowskiemu, było tu wtedy 12 kmieci na 6 łanach. W roku 1586 wieś posiadł Andrzej Zborowski, a od niego kupił ją Jan Karwicki herbu Łabędź. Po jego śmierci majątek dziedziczyła wdowa Krystyna z Orzechowskich. W roku 1736 właścicielką Żernik była Ludwika z Różyckich Karwicka. Z Rejestru Diecezjów Franciszka Czajkowskiego z lat 1783 – 1794 wynika, że około roku 1800 właścicielem Żernik był Joachim Różycki, a po nim jego syn Erazm, który brał udział w kampanii Napoleona na Rosję i powstaniu z roku 1831. Prawdopodobnie do roku 1930 właścicielem wsi był Henryk Różycki. W roku 1804 we wsi było 32 kwatery, 20 mężczyzn i 12 koni. Był tu też zespół dworski z niedaleko położonym stawem i osadą młynarską, gorzelnią, owczarnią, stajnią, wozownią, stodołą.
Źródło: D. Kalina, M. Mirowski „Miasto i gmina Stopnica. Dzieje i zabytki”
Przekazy ustne mieszkańców.
